اگر تا به حال هنگام باز کردن یک قوطی کنسرو به دیواره داخلی آن دقت کرده باشید، احتمالاً یک لایه بسیار نازک و براق یا گاهی مات را دیدهاید. شاید تصور کنید این لایه برای زیبایی یا یکنواختی سطح داخلی قوطی استفاده میشود، اما حقیقت این است که این پوشش پلیمری، یکی از مهمترین اجزای بستهبندی فلزی مواد غذایی به شمار میرود. لایهای که حضور آن نقش مستقیم در ایمنی، کیفیت، ارزش تغذیهای و ماندگاری محصول دارد. در این مطلب، نگاهی کامل و علمی به ماهیت این پوشش، انواع آن و دلیل ضرورت استفاده از آن خواهیم داشت.
قوطیهای کنسرو از چه ساخته شدهاند؟ نقش لایه لاک چیست؟
بدنه اغلب قوطیهای غذایی از ورق فولادی قلعاندود (Tinplate) ساخته میشود. وجود لایه نازک قلع، یک سد اولیه در برابر خوردگی محسوب میشود، اما این محافظت بهتنهایی کافی نیست. قلع در برابر ترکیبات اسیدی و گوگردی موجود در بسیاری از مواد غذایی مقاومت چندانی ندارد و در تماس مستقیم با غذا، احتمال واکنشهای شیمیایی و تخریب محصول بسیار بالا میرود. اینجاست که پوشش پلیمری یا همان لاک داخلی قوطی وارد عمل میشود. لاک، یک لایه محافظ نامرئی است که روی سطح قلع اعمال شده و وظیفه دارد:
- از تماس مستقیم ماده غذایی با فلز جلوگیری کند
- مانع بروز واکنشهای شیمیایی و ایجاد طعم و بوی نامطلوب شود
- از تشکیل ترکیبات مضر و تغییر رنگ غذا جلوگیری کند
- عمر مفید و کیفیت محصول را در طول دوره نگهداری حفظ کند
این پوششها دقیقاً بر اساس نوع ماده غذایی انتخاب میشوند؛ زیرا ترکیبات، pH، میزان گوگرد، پروتئین و حتی رنگدانههای موجود در محصول میتوانند بر فلز اثر بگذارند.
لاک براق یا مات؟ تفاوت در چیست؟
ممکن است داخل برخی قوطیها سطحی درخشان و صاف ببینید و در برخی دیگر، سطحی ماتتر و کمجلا. دلیل این تفاوت، نوع لاکی است که برای محصول انتخاب شده است.
لاکهای براق دارای:
- ظاهر شفاف و درخشان
- مناسب برای غذاهایی با اسیدیته پایین
- قابلیت ایجاد سطح صاف و یکنواخت
لاکهای مات دارای:
- ظاهر نیمهشفاف یا کدر
- مقاومت بالاتر در برابر حرارت، اسیدیته و ترکیبات فعال
- مناسب برای محصولات حساستر مانند غذاهای کنسروی پروتئینی
انواع لاکهای داخلی قوطی و کاربرد آنها
لاکهای داخلی قوطیها بر پایه رزینهای پلیمری مختلف تولید میشوند و هر کدام ویژگیهای عملکردی خاص خود را دارند. مهمترین انواع آن عبارتاند از:
لاکهای اولئورزینی (نوع C و :(R این گروه از لاکها از پرکاربردترین گزینهها برای مواد غذایی حساس به واکنشهای گوگردی هستند.
- مناسب برای میوههای رنگی مانند آلبالو، گیلاس و کمپوتها
- مقاوم در برابر ترکیبات گوگرددار
- قابل استفاده برای محصولات پروتئینی مانند کنسرو نخود و برخی غذاهای دریایی
- جلوگیری از تغییر رنگ و جلوگیری از تشکیل ترکیبات سولفیدی
لاکهای فنولیک: یکی از مقاومترین انواع پوشش در برابر ترکیبات شیمیایی و حرارت.
- مناسب برای فرآوردههای گوشتی و دریایی
- مقاومت شیمیایی و نفوذپذیری بسیار بالا
- حفاظت از محصول در برابر pH متغیر
- انعطافپذیری کمتر نسبت به اپوکسیها اما دوام بالاتر در شرایط سخت
لاکهای اپوکسی (Epoxy GP) یا لاک طلایی: محبوبترین و رایجترین نوع لاک قوطی به دلیل عملکرد عالی و همهجانبه.
- مقاوم در برابر خوردگی، حرارت و اکثر ترکیبات غذا
- چسبندگی بالا و انعطافپذیری مناسب
- انتخاب اول برای بخش بزرگی از کنسروها
- ظاهر طلایی که اغلب در بسیاری از قوطیها دیده میشود
لاکهای وینیل: این لاکها معمولا بهعنوان پوشش ثانویه مورد استفاده قرار میگیرند
- مناسب برای غذاهایی با خورندگی بالا
- مقاومت پایینتر در برابر بخار نسبت به سایر انواع
- گاهی همراه با اپوکسی یا فنولیک استفاده میشود تا عملکرد پوشش کاملتر شود
اگر این لایه محافظ وجود نداشته باشد چه میشود؟
حذف این پوشش پلیمری پیامدهایی جدی برای سلامت و کیفیت مواد غذایی خواهد داشت. مهمترین عوارض عبارتاند از:
تشکیل ترکیبات نامطلوب :
- در تماس مستقیم غذا با فلز، ترکیبات استاتی، سولفیدی و فلزی تشکیل میشود که هم طعم غذا را تغییر میدهد و هم ممکن است برای سلامت مضر باشد.
کاهش ارزش تغذیهای:
- واکنشهای اکسیداسیونی ناشی از تماس با فلز، ویتامینها و ترکیبات حساس را تخریب میکند و باعث افت ارزش غذایی محصول میشود
تغییر طعم و بو:
- واکنش ترکیبات گوگردی موجود در غذا (مثل ماهی یا فرآوردههای گوشتی) با فلز باعث ایجاد طعم فلزی، بوی نامطبوع یا مزه گس میشود.
تغییر رنگ محصول:
- رنگدانههای موجود در میوهها، سبزیجات، گوشت و غذاهای دریایی در تماس با آهن یا قلع دچار واکنش شده و باعث تیرگی رنگ یا بیرنگ شدن، کدورت یا حتی ایجاد لکههای سیاه میشود
جمعبندی
پوشش داخلی قوطیها، یک لایه نازک اما بسیار حیاتی برای حفظ کیفیت و سلامت مواد غذایی است. انتخاب لاک مناسب، براساس ویژگیهای محصول، اسیدیته، وجود ترکیبات رنگی یا گوگردی و حتی شرایط فرآیند حرارتی انجام میشود. این لایه محافظ در نهایت از تشکیل ترکیبات ناخواسته، تغییر طعم، افت ارزش غذایی و خرابی رنگ جلوگیری میکند و تضمین میکند محصول کنسروی که به دست مصرفکننده میرسد، ایمن، باکیفیت و سالم باشد.
