انبه یکی از شناختهشدهترین میوههای گرمسیری در دنیا است؛ میوهای که با طعم شیرین، عطر دلنشین و تنوع فراوان، جایگاه ویژهای در میان مصرفکنندگان و فعالان حوزه باغبانی پیدا کرده است. این میوه نهتنها در سبد غذایی بسیاری از کشورها حضوری پررنگ دارد، بلکه از نظر تجاری نیز اهمیت بالایی دارد و در صنایع تولید آبمیوه، کنسانتره، پالپ و فرآوریهای گوناگون به کار میرود.
تنوع ژنتیکی انبه بسیار گسترده است و همین موضوع باعث شده ارقام مختلفی با ویژگیهای متفاوت از نظر اندازه، رنگ، شکل، بافت، زمان رسیدن و کیفیت نگهداری به وجود بیایند. بعضی از این ارقام برای مصرف تازه مناسباند، برخی برای فرآوری و برخی دیگر به دلیل ماندگاری یا باردهی بالا ارزش اقتصادی بیشتری دارند. در این مطلب، هم به شناخت خود میوه انبه میپردازیم و هم مهمترین واریتههای اصلی و هیبریدی آن را بهصورت کامل بررسی میکنیم.
انبه چیست و قدمت آن چقدر است؟
انبه با نام علمی Mangifera indica که منشأ اصلی آن به شبهقاره هند برمیگردد. این میوه از دیرباز در هند کشت میشده و بیش از ۴۰۰۰ سال سابقه کشت در این منطقه دارد. انبه بهمرور از هند به سایر نقاط آسیا، سپس به آفریقا، خاورمیانه و در نهایت به آمریکا و دیگر مناطق گرمسیری منتقل شد و امروز در بسیاری از کشورها کشت تجاری دارد. از نظر ارزش تغذیهای، انبه یکی از غنیترین میوهها از نظر ویتامین A، پتاسیم، فسفر و ترکیبات زیستفعالی مانند:
- منگفیرین
- لوپئول
این ترکیبات خاصیت آنتیاکسیدانی قوی دارند و در بهبود سلامت قلب، تقویت سیستم ایمنی، بهبود پوست و کاهش التهاب نقش اساسی ایفا میکنند. طعم شیرین، بافت نرم و رایحه خاص انبه باعث شده این میوه همیشه در میان محبوبترین میوههای جهان قرار بگیرد. علاوه بر این، بسیاری از ارقام انبه از نظر بازارپسندی، حملونقل و ماندگاری نیز جایگاه مناسبی دارند.
واریتههای مهم انبه در هند
Alphonso (آلفونسو / Happus)
آلفونسو یکی از معروفترین و باکیفیتترین ارقام انبه در جهان است و بیشتر در ایالتهای ماهاراشترا، گجرات، کارناتاکا و مادیا پرادش کشت میشود. میوه آن اندازه متوسط، شکل تخممرغی مایل به کشیده و رنگی زرد متمایل به نارنجی دارد. کیفیت نگهداری این رقم خوب است و بیشتر برای فرآوری، کنسرو و نیز صادرات استفاده میشود. با این حال، در برخی میوهها ممکن است بافت اسفنجی در گوشت مشاهده شود.
Bangalora (Totapuri)
این رقم در آندرا پرادش، کارناتاکا و تامیل نادو کشت میشود و با شکل کشیده و نوکتیز خود شناخته میشود. میوهها اندازه متوسط تا بزرگ دارند و رنگ آنها در زمان رسیدن به زرد طلایی میرسد. Totapuri باردهی بالا و منظم دارد و به همین دلیل برای فرآوری بسیار مناسب است. تنها نقطه ضعف مهم آن حساسیت به لکه باکتریایی است.
Banganapalli (Baneshan / Safeda)
بنگاناپالی از ارقام مهم جنوب هند است و برای مناطق خشک نیز سازگاری خوبی دارد. میوهها بزرگ، بیضی مایل به مورب و به رنگ زرد طلایی هستند. این رقم کیفیت نگهداری مناسبی دارد و برای کنسرو بسیار مطلوب است. با این حال، از نظر الگوی باردهی ممکن است رفتار یکسال در میان نشان دهد.
Bombai (Malda)
بومبای که با نام مالدا نیز شناخته میشود، در مناطق بیهار، بنگال غربی و مادیا پرادش کشت میگردد. این رقم میوههایی متوسط با فرم تخممرغی و رنگ زرد تولید میکند. کیفیت نگهداری آن در حد متوسط است و بیشتر بهدلیل ویژگیهای بازارپسندش مورد توجه قرار میگیرد. این رقم نیز مانند برخی ارقام دیگر، تمایل به باردهی یکسال در میان دارد.
Bombay Green
بمبئی گرین بیشتر در اوتار پرادش و هاریانا دیده میشود. میوههای آن متوسط، تخممرغی-کشیده و به رنگ سبز اسفناجی هستند. این رقم زودرس بوده و در ابتدای فصل به بازار میرسد. کیفیت نگهداری آن متوسط است،با این حال، این رقم نسبت به برخی اختلالات رشدی مانند بدشکلی شاخهها و ناهنجاری در گلدهی حساس است و در صورت بروز این مشکلات ممکن است میزان گلدهی و تولید میوه کاهش یابد.
Dashehari
داشهری یکی از بهترین و مشهورترین ارقام انبه در هند بهشمار میرود. این رقم در اوتار پرادش، هاریانا و پنجاب کشت میشود و میوههایی کوچک تا متوسط، کشیده و زردرنگ دارد. بافت آن بدون الیاف است و طعم بسیار شیرین و خوشایندی دارد. این رقم بیشتر برای مصرف تازه مناسب است، اما نسبت به بدشکلی انبه حساس است. همچنین کلون Dashehari‑51 بهعنوان یک انتخاب اصلاحشده از رقم داشهری معرفی شده که باردهی منظمتر و عملکرد پایدارتری نسبت به نوع معمولی آن دارد.
Fernandin
فرناندین از ارقام شناختهشده گوا است که میوههایی متوسط تا بزرگ با شکل بیضی تا بیضی مایل به مورب تولید میکند. رنگ میوه زرد با تهرنگ قرمز در بخش بالایی میوه و ظاهری بسیار جذاب است. کیفیت نگهداری آن متوسط بوده و بیشتر برای مصرف تازه استفاده میشود. از نظر بازارپسندی، این رقم جایگاه خوبی در میان مصرفکنندگان محلی دارد.
Himsagar
هیمساگار بیشتر در بنگال غربی و بیهار کشت میشود. این رقم میوههایی متوسط، تخممرغی و زردرنگ تولید میکند و کیفیت نگهداری خوبی دارد. هیمساگار از ارقام زودرس محسوب میشود و بیشتر برای مصرف تازه مناسب است. طعم مطلوب و ظاهر ساده اما جذاب، آن را به یکی از ارقام محبوب بازار تبدیل کرده است.
Kesar
یکی از ارقام مهم گجرات است و در میان تولیدکنندگان صنعتی و مصرفکنندگان به صورت تازه محبوبیت زیادی دارد. میوهها متوسط، کشیده و دارای تهرنگ قرمز در بخش بالایی هستند. این رقم برای پالپ و تهیه آبمیوه و کنسانتره بسیار مناسب است و از نظر رسیدن نیز در گروه زودرس قرار میگیرد. کیفیت نگهداری آن خوب بوده و بازارپسندی بالایی دارد.
Kishen Bhog
کیشنبهگ بیشتر در بنگال غربی و بیهار دیده میشود. میوههای آن متوسط، بیضی مایل به مورب و زردرنگ هستند. این رقم باردهی بالایی دارد و از نظر عملکرد اقتصادی قابل توجه است. کیفیت نگهداری آن مناسب بوده و در بازارهای محلی جایگاه خوبی دارد.
Langra
لنگرا از ارقام بسیار معروف شمال هند است و در اوتار پرادش، بیهار، هاریانا، مادیا پرادش، اوریسا، پنجاب و بنگال غربی کشت میشود. این رقم درختی قوی و گسترده دارد و میوههای آن متوسط، تخممرغی و سبزرنگ هستند. گوشت میوه بسیار شیرین است، اما کیفیت نگهداری آن ضعیف بوده و تمایل به باردهی یکسال در میان دارد. لنگرا بیشتر برای مصرف تازه استفاده میشود.
Mankur
مانکور در گوا و ماهاراشترا کشت میشود و میوههایی متوسط، تخممرغی و زردرنگ دارد. یکی از ویژگیهای مهم آن این است که در فصل بارانی ممکن است لکههای تیره روی میوه ظاهر شود. با وجود اینکه کیفیت میوه بسیار خوب است، اما ماندگاری آن پایینتر از برخی ارقام دیگر است.
Mulgoa
مولگوآ از ارقام باکیفیت تامیل نادو و کارناتاکا است. میوههای آن بزرگ، نسبتاً گرد و مایل به مورب هستند و رنگ زرد دارند. این رقم از نظر کیفیت میوه و ماندگاری شرایط بسیار خوبی دارد و برای بازار تازهخوری گزینهای مطلوب است.
Neelum
نیلوم بیشتر در تامیل نادو، کارناتاکا و اوریسا کشت میشود. میوههای آن متوسط، تخممرغی-مورب و به رنگ زعفرانی هستند. این رقم باردهی بالا و منظم دارد و برای حملونقل طولانی مدت بسیار مناسب است. کیفیت نگهداری خوب و عملکرد بالا، نیلوم را به یکی از ارقام مهم تجاری تبدیل کرده است.
Samarbeisht Chausa
چوسه از ارقام بسیار شیرین و خوشخوراک هند است که در اوتار پرادش و پنجاب کشت میشود. میوههای آن بزرگ، تخممرغی تا بیضی مایل به مورب و به رنگ زرد روشن هستند. بافت آن کمی الیافی است، اما شیرینی بسیار بالایی دارد. این رقم هم برای مصرف تازه و هم تا حدی برای فرآوری کاربرد دارد.
Suvernarekha
سوورنارخا در آندرا پرادش و اوریسا کشت میشود. میوهها متوسط، تخممرغی-کشیده و سبز با لکه قرمز مشخص هستند. این رقم باردهی بالا و کیفیت نگهداری خوبی دارد. بهدلیل ظاهر جذاب، در بازار نیز توجه زیادی جلب میکند.
Vanraj
ونراج از ارقام مهم گجرات است. میوههای آن متوسط، تخممرغی-کشیده و دارای لکه قرمز یاقوتی روی سطح هستند. کیفیت نگهداری آن مناسب است و از نظر ظاهری یکی از ارقام بازارپسند به حساب میآید.
ارقام هیبریدی انبه
Malika
مالیکا حاصل تلاقی Neelum با Dashehari و یکی از هیبریدهای ارزشمند است. میوههای آن بزرگ، کشیده-بیضوی و زردرنگ هستند. این رقم برای مصرف تازه مناسب بوده و از نظر کیفیت میوه و نگهداری وضعیت خوبی دارد. ظاهر یکنواخت و طعم مطلوب، آن را به گزینهای مهم برای بازار تبدیل کرده است.
Amrapali
آمراپالی از تلاقی Dashehari با Neelum بهدست آمده و یکی از موفقترین ارقام پاکوتاه است. این رقم برای کشت متراکم بسیار مناسب بوده و باردهی منظم دارد. میوههای آن بدون الیاف هستند و عملکرد آن بهطور میانگین به حدود ۱۶ تن در هکتار میرسد. آمراپالی برای باغهای مدرن انتخابی بسیار کارآمد است.
Ratna
راتنا حاصل تلاقی Neelum با Alphonso است و ویژگی مهم آن نداشتن بافت اسفنجی است. این رقم درختی نسبتاً قوی دارد و میوههایی متوسط با رنگ جذاب تولید میکند. رسیدن زودهنگام و کیفیت مناسب، آن را برای تازهخوری و بازارپسندی مناسب کرده است.
Sindhu
سیندهو که از تلاقی مجدد Ratna با Alphonso حاصل شده، یکی از ارقام ممتاز اصلاحشده است. این رقم میوههایی متوسط، بدون الیاف و با هستهای کوچک تولید میکند. نسبت بالای پالپ به هسته، کیفیت بالا و نداشتن بافت اسفنجی از مهمترین مزایای آن است.
Arka Aruna
آرکا آرونا از تلاقی Banganapalli با Alphonso بهدست آمده و در مؤسسه IIHR بنگلور توسعه یافته است. درخت آن پاکوتاه و منظمبار است و میوههایی کشیده، زرد کدر با اندکی تهرنگ قرمز تولید میکند. گوشت نرم، بدون الیاف و بدون بافت اسفنجی دارد. وزن متوسط میوه حدود ۵۰۰ گرم و میزان مواد جامد محلول آن حدود ۲۰ درجه بریکس است.
ارقام خارجی
در میان ارقام خارجی انبه، اغلب آن دسته از واریتههایی مطرح هستند که برای مصرف تازه و بازارپسندی بالا انتخاب و توسعه یافتهاند. این ارقام بیشتر به دلیل عطر، طعم مطلوب و جذابیت ظاهری در کشورهای مختلف گرمسیری کشت میشوند. بهطور نمونه، برخی از ارقام وارداتی مورد استفاده در کشورهای منطقه، ریشه در پاکستان دارند و عمدتاً برای مصرف تازه در بازار عرضه میشوند.
جمعبندی
انبه تنها یک میوه خوشطعم نیست، بلکه یکی از مهمترین محصولات باغی جهان به شمار میرود. تنوع گسترده ارقام آن باعث شده هر رقم برای هدفی خاص مناسب باشد؛ بعضی برای صادرات، برخی برای فرآوری، برخی برای مصرف تازه و برخی برای کشت متراکم و باغهای تجاری. از آلفونسو و داشهری گرفته تا آمراپالی، سیندهو و آرکا آرونا، هر واریته ویژگی منحصربهفردی دارد که آن را در بازار کشاورزی و غذایی متمایز میکند. شناخت این ارقام برای انتخاب رقم مناسب، توسعه باغهای تجاری و حتی درک بهتر بازار جهانی انبه اهمیت زیادی دارد.
