این مقاله برای مدیران تحقیق و توسعه، فرمولاتورها و تولیدکنندگان صنعت نوشیدنی نوشته شده است. اگر قصد دارید با ماشروم کافی یا قهوه قارچی آشنا شوید و امکان توسعه این محصول را در سبد نوشیدنیهای عملکردی بررسی کنید، در این مطلب با انواع قارچهای مورد استفاده، ترکیبات زیستفعال، ویژگیهای حسی، مزایا و محدودیتهای مصرف و چالشهای فرمولاسیون و تولید صنعتی آن آشنا خواهید شد.
ماشروم کافی چیست و چرا به یکی از ترندهای نوشیدنی تبدیل شده است؟
تصور کنید یک فنجان قهوه سفارش میدهید، اما در فهرست ترکیبات آن بهجای مواد اولیه همیشگی، نام قارچهایی مثل Lion’s Mane یا Reishi را میبینید! این ترکیب شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد، اما چند سالی است که در بازار نوشیدنیهای عملکردی مورد توجه قرار گرفته است. ماشروم کافی (Mushroom Coffee) یا قهوه قارچی، نوشیدنیای است که از ترکیب قهوه با پودر یا عصاره قارچهای خوراکی و عملکردی تولید میشود. در بیشتر فرمولاسیونها، قهوه همچنان پایه اصلی محصول است و ترکیبات قارچی بهعنوان ماده اولیه مکمل به آن اضافه میشوند.
هدف از تولید این نوشیدنی، فقط ایجاد یک طعم متفاوت نیست. توسعهدهندگان محصولات غذایی به دنبال استفاده از ترکیبات زیستفعال قارچها و طراحی نسل جدیدی از نوشیدنیها هستند که علاوه بر ویژگیهای حسی، از نظر ترکیبات و ارزش تغذیهای نیز متفاوت باشند. البته ماشروم کافی را نباید با قهوه بدون کافئین یا نوشیدنی درمانی اشتباه گرفت. میزان کافئین آن به نوع قهوه، نسبت ترکیبات و فرمولاسیون محصول بستگی دارد و اضافهکردن قارچ لزوماً باعث کاهش کافئین نمیشود.
چه قارچهایی در تولید ماشروم کافی استفاده میشوند؟

همه قارچها برای استفاده در این نوشیدنی مناسب نیستند. در محصولات تجاری، چند گونه مشخص بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاند که هرکدام ترکیبات و ویژگیهای متفاوتی دارند.
۱. قارچ یالشیر (Lion’s Mane)
این قارچ با نام علمی Hericium erinaceus شناخته میشود و به دلیل ترکیباتی مانند هریسنونها و اریناسینها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. این ترکیبات در مطالعات آزمایشگاهی و پیشبالینی از نظر ارتباط با عملکرد سیستم عصبی بررسی شدهاند. با این حال، هنوز شواهد کافی برای اثبات اثر قطعی مصرف ماشروم کافی حاوی یالشیر بر تقویت حافظه یا افزایش تمرکز وجود ندارد.
۲. قارچ ریشی (Reishi)
ریشی با نام علمی Ganoderma lucidum شناخته میشود. تریترپنها و پلیساکاریدها از ترکیبات مهم آن هستند. این قارچ به دلیل ترکیبات زیستفعال خود در توسعه مکملها و غذاهای عملکردی کاربرد پژوهشی و تجاری دارد.
۳. قارچ چاگا (Chaga)
چاگا با نام علمی Inonotus obliquus شناخته میشود. این قارچ حاوی ترکیبات فنولی، پلیساکاریدها و برخی تریترپنهاست. طعم آن معمولاً تلخ و خاکی توصیف میشود و همین ویژگی میتواند در طراحی پروفایل طعمی نوشیدنی اهمیت داشته باشد.
۴. قارچ کوردیسپس (Cordyceps)
کوردیسپس، بهویژه گونه Cordyceps militaris، به دلیل ترکیباتی مانند کوردیسپین و پلیساکاریدها مورد توجه قرار گرفته است. این قارچ در برخی محصولات عملکردی بهعنوان ماده اولیه مکمل استفاده میشود.
نکته مهم برای تولیدکنندگان این است که انتخاب گونه قارچ بهتنهایی کافی نیست. بخش مورد استفاده قارچ، یعنی اندام بارده یا میسلیوم، شرایط کشت، روش استخراج و میزان ترکیبات شاخص نیز باید مشخص باشد. این عوامل میتوانند ترکیب شیمیایی و کیفیت ماده اولیه نهایی را تغییر دهند.
چه ترکیباتی باعث شدهاند قارچها وارد فرمولاسیون نوشیدنی شوند؟
یکی از دلایل توجه صنعت غذا به قارچهای عملکردی، ترکیبات زیستفعال موجود در آنهاست. این ترکیبات بسته به گونه قارچ و روش فرآوری، میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- بتاگلوکانها: نوعی پلیساکارید و فیبر غذایی هستند که در ساختار دیواره سلولی قارچها وجود دارند و به دلیل ویژگیهای زیستی و تغذیهای مورد مطالعه قرار گرفتهاند.
- پلیساکاریدها: گروهی از کربوهیدراتهای پیچیده هستند که ساختار و ویژگیهای آنها به نوع قارچ و شرایط استخراج وابسته است.
- ترکیبات فنولی: موادی هستند که به دلیل ظرفیت آنتیاکسیدانی بالقوه در مطالعات مربوط به قارچها بررسی میشوند.
- تریترپنها: ترکیباتی هستند که بهویژه در قارچ ریشی و برخی گونههای دیگر یافت میشوند و در پژوهشهای زیستی مورد توجهاند.
بر اساس مطالعه علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۳، قارچهای عملکردی از نظر نوع و مقدار ترکیبات زیستفعال تفاوت قابلتوجهی دارند. بنابراین نمیتوان ویژگیهای یک گونه را به تمام قارچها تعمیم داد. نکته مهم این است که وجود یک ترکیب زیستفعال در ماده اولیه، بهتنهایی اثبات نمیکند که نوشیدنی نهایی همان اثر را در بدن انسان ایجاد میکند. مقدار مصرف، میزان استخراج، پایداری ترکیب و شواهد مطالعات انسانی همگی اهمیت دارند.
آیا ماشروم کافی واقعاً مزایای خاصی دارد؟
بخش زیادی از جذابیت تجاری ماشروم کافی به ویژگیهای بالقوه قارچهای مورد استفاده برمیگردد. با این حال، برای بررسی مزایای آن باید بین ویژگیهای خود قارچ و اثر اثباتشده نوشیدنی نهایی تفاوت قائل شویم.
۱. امکان استفاده از ترکیبات زیستفعال
افزودن عصاره قارچ میتواند ترکیباتی مانند بتاگلوکانها و پلیساکاریدها را وارد فرمولاسیون نوشیدنی کند. این ویژگی برای توسعه محصولاتی که با رویکرد غذاهای عملکردی طراحی میشوند، جذاب است.
۲. ایجاد تنوع در سبد محصولات نوشیدنی
ترکیب قهوه با قارچهای خوراکی، امکان توسعه محصولاتی با ترکیبات متفاوت را فراهم میکند. برای تولیدکنندگان، این موضوع میتواند فرصتی برای طراحی محصولات جدید در گروه قهوههای فوری، پودرهای نوشیدنی و ترکیبات آماده مصرف باشد.
۳. امکان طراحی محصولات با کافئین متفاوت
بسته به نوع قهوه پایه، میتوان ماشروم کافی را با قهوه معمولی، قهوه کمکافئین یا قهوه بدون کافئین تولید کرد. البته این ویژگی به فرمولاسیون قهوه مربوط است، نه به حضور قارچ.
۴. ظرفیت توسعه پروفایلهای حسی جدید
ترکیب نتهای عطری قهوه با ویژگیهای خاکی، چوبی یا گیاهی برخی عصارههای قارچ، امکان خلق طعمهای جدید را فراهم میکند. البته رسیدن به یک محصول خوشطعم به انتخاب دقیق ماده اولیه و طراحی حسی نیاز دارد.
در مقابل، ادعاهایی مانند افزایش قطعی تمرکز، درمان اضطراب، تقویت سیستم ایمنی یا پیشگیری از بیماریها هنوز برای خود ماشروم کافی پشتوانه بالینی کافی ندارند. بنابراین این موارد نباید بدون شواهد معتبر و بررسی الزامات قانونی بهعنوان مزیت قطعی محصول مطرح شوند.
چالشهای تولید ماشروم کافی در صنعت نوشیدنی چیست؟

از نگاه فرمولاسیون، ترکیب قهوه و عصاره قارچ فقط اضافهکردن دو ماده اولیه به یکدیگر نیست. رفتار فیزیکی عصاره، ویژگیهای حسی، پایداری و شرایط فرآوری میتوانند کیفیت محصول نهایی را تحت تأثیر قرار دهند.
حلالیت پودر قارچ در قهوه
یکی از چالشهای مهم، تفاوت بین پودر کامل قارچ و عصاره آن است. پودر کامل معمولاً حاوی اجزای نامحلول دیواره سلولی و فیبر است؛ بنابراین الزاماً در آب حل نمیشود. استفاده از آن ممکن است باعث ایجاد ذرات معلق، رسوب در انتهای فنجان یا احساس پودری در دهان شود. در مقابل، عصاره آبی قارچ میتواند بخشی از پلیساکاریدهای محلول در آب را در خود داشته باشد. با این حال، عصاره آبی نیز الزاماً یک محلول شفاف و کاملاً پایدار ایجاد نمیکند؛ زیرا نوع و وزن مولکولی پلیساکاریدها و شرایط استخراج بر رفتار آنها اثر میگذارد. به همین دلیل، انتخاب بین پودر کامل، عصاره خشک و عصاره آبی باید براساس نوع محصول و ویژگیهای مورد انتظار انجام شود.
استخراج و استانداردسازی ترکیبات قارچ
روش استخراج، نقش مهمی در کیفیت عصاره قارچ دارد. استخراج با آب گرم یکی از روشهای رایج برای بازیابی پلیساکاریدهای محلول در آب است. در برخی فرآیندها نیز از روشهایی مانند استخراج به کمک امواج فراصوت، مایکروویو یا آنزیم استفاده میشود.
هر روش میتواند بر بازده استخراج، ساختار مولکولی و ترکیب نهایی عصاره اثر بگذارد. برای مثال، زمان و دمای استخراج، نسبت ماده اولیه به حلال و مراحل خالصسازی از پارامترهای مهم فرآیند هستند. در تولید صنعتی، تنها اعلام درصد قارچ در فرمولاسیون کافی نیست. بهتر است شاخصهایی مانند میزان بتاگلوکان، رطوبت، خاکستر، مواد نامحلول و نسبت استخراج نیز برای کنترل کیفیت ماده اولیه بررسی شوند. همچنین باید مشخص باشد که درصد اعلامشده مربوط به پودر قارچ است یا عصاره تغلیظشده.
طعم خاکی و تلخ قارچ
بعضی عصارههای قارچ میتوانند نتهای خاکی، چوبی، تلخ یا گیاهی ایجاد کنند. اگر شدت این ویژگیها زیاد باشد، ممکن است با عطر آشنای قهوه تداخل پیدا کنند و پذیرش حسی محصول را کاهش دهند. یکی از راهکارها، استفاده هوشمندانه از ترکیبات مکمل طعمی است. ترکیب با شکلات، وانیل، ادویههای گرم یا طعمدهندههای تخصصی قهوه مانند قهوه تازهدمشده، قهوه بوداده و قهوه با شیر تازه میتواند به تقویت هویت قهوه و ایجاد پروفایل حسی متعادلتر کمک کند. در این مرحله، انتخاب طعمدهنده باید براساس نوع قارچ، غلظت عصاره، شدت نتهای نامطلوب و نوع قهوه پایه انجام شود. استفاده از ماسکینگ ایجنت نیز در صورت نیاز میتواند برای کاهش درک برخی نتهای نامطلوب بررسی شود.
پایداری و کیفیت محصول در طول نگهداری
یکی دیگر از موضوعات مهم، حفظ کیفیت محصول در طول عمر ماندگاری است. رطوبت، دما، اکسیژن و نور میتوانند بر پایداری ترکیبات و کیفیت حسی پودرهای نوشیدنی اثر بگذارند.
در محصولات فوری، علاوه بر پایداری ترکیبات قارچ، ویژگیهایی مانند جریانپذیری پودر، جذب رطوبت، کلوخهشدن و سرعت بازسازی در آب نیز اهمیت دارند. در نتیجه، شرایط خشککردن، نوع بستهبندی و انتخاب مواد حامل باید در مرحله توسعه محصول بررسی شوند. برای مثال، در فرمولاسیون یک قهوه فوری قارچی، محصول باید پس از افزودن آب بهراحتی بازسازی شود و تا حد امکان بافت یکنواختی ایجاد کند. اگر ذرات قارچ تهنشین شوند یا نوشیدنی حس دهانی نامطلوبی داشته باشد، حتی یک فرمولاسیون غنی از ترکیبات زیستفعال هم ممکن است از نظر مصرفکننده موفق نباشد.
یک پژوهش جدید در سال ۲۰۲۶ درباره قهوه قارچی چه میگوید؟
یکی از مطالعات جالب در این حوزه در سال ۲۰۲۶ در مجله علمی Vitae منتشر شده است. پژوهشگران در این مطالعه، فرمولاسیون قهوه تخصصی حاوی قارچ یالشیر (Hericium erinaceus) را از نظر ویژگیهای فیزیکوشیمیایی و حسی بررسی کردند. در این پژوهش، دو نمونه با غلظتهای ۰٫۵ و ۱ درصد قارچ تهیه شد. سپس شاخصهایی مانند pH، مواد جامد محلول، اسیدیته قابل تیتر و رنگ اندازهگیری شدند. در بخش ارزیابی حسی نیز ویژگیهایی مانند عطر، طعم، پسطعم، اسیدیته، بادی، شیرینی و تعادل کلی فنجان بررسی شد. نتایج نشان داد هر دو فرمولاسیون از نظر پذیرش حسی وضعیت مناسبی داشتند و توانستند تعادل قابل قبولی میان ویژگیهای قهوه و خصوصیات ایجادشده توسط قارچ برقرار کنند.
اهمیت این مطالعه برای صنعت نوشیدنی در این است که نشان میدهد انتخاب غلظت مناسب قارچ و ارزیابی حسی میتواند در توسعه محصول نقش تعیینکنندهای داشته باشد. البته این پژوهش درباره پذیرش حسی و ویژگیهای فیزیکوشیمیایی محصول است و اثربخشی درمانی یا افزایش عملکرد شناختی مصرفکننده را اثبات نمیکند.
آیا مصرف ماشروم کافی محدودیت یا عوارضی هم دارد؟
طبیعیبودن یک ماده اولیه لزوماً به معنی بیخطر بودن آن در هر مقدار مصرف نیست. ایمنی ماشروم کافی به گونه قارچ، کیفیت ماده اولیه، روش فرآوری، مقدار مصرف و شرایط فرد مصرفکننده بستگی دارد.
برای مثال، درباره چاگا گزارشهایی از آسیب کلیوی مرتبط با مصرف طولانیمدت و زیاد پودر این قارچ منتشر شده است. همچنین احتمال تداخل آن با داروهای ضدانعقاد و ضدپلاکت مطرح شده است. البته این گزارشها به معنی خطر یکسان برای همه محصولات حاوی چاگا نیستند، اما اهمیت کنترل مقدار مصرف و ارزیابی ایمنی را نشان میدهند. از طرف دیگر، افرادی که به قارچها حساسیت دارند یا داروهای خاص مصرف میکنند، بهتر است پیش از مصرف منظم محصولات حاوی عصاره قارچ با متخصص سلامت مشورت کنند. از منظر تولیدکننده نیز کنترل آلودگی میکروبی، فلزات سنگین، باقیمانده سموم و اصالت گونه قارچ اهمیت دارد. بهویژه در مورد قارچهایی که از محیط طبیعی برداشت میشوند، منشأ ماده اولیه و روش کنترل کیفیت باید بهدقت بررسی شود.
برای تولید صنعتی ماشروم کافی چه پارامترهایی باید بررسی شوند؟
اگر هدف، توسعه یک محصول تجاری و قابل تکرار باشد، بهتر است فرآیند فرمولاسیون با یک برنامه آزمایشگاهی مشخص پیش برود. مهمترین موارد عبارتاند از:
- انتخاب گونه قارچ و تعیین بخش مورد استفاده، مانند اندام بارده یا میسلیوم.
- بررسی مشخصات فیزیکوشیمیایی و ترکیبات شاخص عصاره.
- تعیین غلظت بهینه قارچ در کنار قهوه پایه.
- ارزیابی حلالیت، پخششوندگی و میزان رسوب در نوشیدنی.
- طراحی پروفایل طعمی و بررسی نیاز به طعمدهنده یا ماسکینگ ایجنت.
- بررسی پایداری محصول در شرایط نگهداری و بستهبندی مختلف.
- کنترل کیفیت میکروبی و شیمیایی و ارزیابی ایمنی ماده اولیه.
- انجام آزمونهای حسی برای بررسی پذیرش مصرفکننده.
برای مثال، در توسعه یک قهوه فوری قارچی، ممکن است فرمولاسیونی از نظر ترکیبات زیستفعال مناسب باشد، اما به دلیل رسوب زیاد یا طعم تلخ، در آزمون حسی امتیاز مطلوبی دریافت نکند. به همین دلیل، ارزیابی عملکرد ماده اولیه در محصول نهایی باید همزمان با بررسی ویژگیهای تغذیهای انجام شود.
جمعبندی
ماشروم کافی نمونهای از ترکیب نوآوری در مواد اولیه و توسعه نوشیدنیهای عملکردیه. استفاده از قارچهایی مثل یالشیر، ریشی و چاگا میتونه ترکیبات زیستفعال جدیدی رو وارد فرمولاسیون قهوه کنه؛ اما موفقیت این محصول فقط به انتخاب نوع قارچ وابسته نیست. حلالیت و پایداری عصاره، کنترل رسوب، استانداردسازی ترکیبات و ایجاد تعادل میان طعم قهوه و نتهای خاکی یا تلخ قارچ، از مهمترین عواملی هستن که باید در فرآیند تولید بررسی بشن. از طرف دیگه، هرچند ترکیبات قارچهای عملکردی از نظر علمی مورد توجه قرار گرفتن، نباید مزایای بالقوه اونها رو با اثرات درمانی اثباتشده اشتباه گرفت. در نهایت، ماشروم کافی زمانی میتونه به یک محصول موفق در بازار نوشیدنی تبدیل بشه که در کنار ترکیبات متفاوت، از نظر کیفیت، ایمنی، پایداری و تجربه حسی مصرفکننده هم عملکرد مطلوبی داشته باشه.
اگر در حال توسعه قهوه فوری، نوشیدنیهای عملکردی یا محصولات جدید بر پایه ترکیبات گیاهی و قارچی هستید، انتخاب درست مواد اولیه و طراحی پروفایل طعمی میتواند مسیر فرمولاسیون را سادهتر کند. فرزانراد با ارائه طعمدهندههای تخصصی MANE فرانسه، از جمله طعمهای قهوه تازهدمشده، قهوه بوداده و قهوه با شیر تازه، امکان بررسی و طراحی پروفایلهای طعمی متنوع را برای تولیدکنندگان نوشیدنی فراهم میکند. برای دریافت مشاوره تخصصی و رایگان درباره انتخاب طعمدهنده و توسعه پروفایل حسی محصول خود، میتوانید با آقای بابک سامانیپور، مدیر فروش بخش نوشیدنی مجموعه فرزانراد، در ارتباط باشید.








